Bu yazýmýzda kýdem tazminatýný, hak kazanmanýn koþullarý ve kýdem tazminatý ile ilgiligenel prensipleri ayrýntýlý bir þekilde irdeleyeceðiz.

Kýdem tazminatý nedir?

Kýdem tazminatý belirsiz süreli iþ sözleþmelerinde ve belirli süreli iken süresize dönüþen iþ sözleþmelerinin iþverenin haklý sebebi dýþýnda iþveren veya iþçi tarafýndan sona erdirilmesi halinde iþçinin kýdemi ile orantýlý olarak iþçinin yýpranmasý karþýlýðý ödenen bir tazminattýr.

Kýdem tazminatý yürürlükte bulunan 4857 sayýlý Ýþ Kanununun “GEÇÝCÝ MADDE 6. – Kýdem tazminatý için bir kýdem tazminatý fonu kurulur. Kýdem tazminatý fonuna iliþkin Kanunun yürürlüðe gireceði tarihe kadar iþçilerin  kýdemleri için 1475 sayýlý Ýþ Kanununun   14 üncü maddesi hükümlerine göre kýdem tazminatý haklarý saklýdýr.” maddesi uyarýnca mülga 1475 sayýlý yasadan kaynaklanan bir tazminat hakkýdýr.

Kýdem tazminatýna hak kazanma koþullarý;

Kýdem tazminatýna hak kazanabilmek için bir iþverenin iþyerinde 1 yýldan fazla olarak belirsiz süreli hizmet akdi ile çalýþmak gereklidir. Bu hizmet akdi neticesinde iþ akdinin sona erme durumu hasýl olduðunda iþçinin 4857 sayýlý kanunun 25. Maddesinin II. Fýkrasýndaki  Ahlak ve iyi niyet kurallarýna uymayan haller ve benzerlerinden birini yapmamýþ olmasý gerekir. Bunun dýþýndaki aþaðýda sýralayacaðýmýz tüm hallerde 4857 sayýlý yasanýn 24 ve 25. Maddelerinin 2. Fýkra hariç tüm maddeleri neticesinde iþ akdi sona erdirilen iþçi kýdem tazminatýna hak kazanýr.

4857 sayýlý iþ kanunun 24. Maddesinde iþçinin iþçinin derhal fesih hakký baþlýðý altýnda bir takým maddeler sýralanmýþtýr. Bunlardan özellikle ; “ Ýþin niteliðinden doðan bir sebeple iþçinin saðlýðý veya yaþayýþý için tehlikeli olursa, Ýþçinin sürekli olarak yakýndan ve doðrudan  buluþup görüþtüðü iþveren yahut baþka bir iþçi bulaþýcý veya iþçinin iþi ile baðdaþmayan bir hastalýða tutulursa.

II. Ahlak ve iyiniyet kurallarýna uymayan haller ve benzerleri:

·      Ýþveren iþ sözleþmesi yapýldýðý sýrada bu sözleþmenin esaslý noktalarýndan biri hakkýnda          yanlýþ vasýflar veya þartlar göstermek yahut gerçeðe uygun olmayan bilgiler vermek veya sözler söylemek suretiyle iþçiyi yanýltýrsa.

·      Ýþveren iþçinin veya ailesi üyelerinden birinin þeref ve namusuna dokunacak þekilde sözler söyler, davranýþlarda bulunursa veya iþçiye cinsel tacizde bulunursa.

·      Ýþveren tarafýndan iþçinin ücreti kanun hükümleri veya sözleþme þartlarýna uygun olarak hesap edilmez veya ödenmezse,

III. Zorlayýcý sebepler:

Ýþçinin çalýþtýðý iþyerinde bir haftadan fazla süre ile iþin durmasýný gerektirecek zorlayýcý sebepler ortaya çýkarsa. Ýþçi derhal fesih hakkýný kullanarak iþ akdini fesheder ancak kýdem tazminatýný hak kazanýr. Bu durumda  kendi fesih ettiði için ihbar tazminatýna hak kazanmayacaktýr.

Ayný kanunun iþveren için derhal fesih hakkýný içeren 25. Maddesinde  ise Süresi belirli olsun veya olmasýn iþveren, iþ sözleþmesini sürenin bitiminden önce veya bildirim süresini beklemeksizin feshedebilir: 

I- Saðlýk sebepleri:

a) Ýþçinin kendi kastýndan veya derli toplu olmayan yaþayýþýndan yahut içkiye düþkünlüðünden doðacak bir hastalýða veya sakatlýða uðramasý halinde, bu sebeple doðacak devamsýzlýðýn ardý ardýna üç iþ günü veya bir ayda beþ iþ gününden fazla sürmesi.

b) Ýþçinin tutulduðu hastalýðýn tedavi edilemeyecek nitelikte olduðu ve iþyerinde çalýþmasýnda sakýnca bulunduðunun Saðlýk Kurulunca saptanmasý durumunda.

(a) alt bendinde sayýlan sebepler dýþýnda iþçinin hastalýk, kaza, doðum ve gebelik gibi hallerde iþveren için iþ sözleþmesini bildirimsiz fesih hakký; belirtilen hallerin iþçinin iþyerindeki çalýþma süresine göre 17 nci maddedeki bildirim sürelerini altý hafta aþmasýndan sonra doðar. Doðum ve gebelik hallerinde bu süre 74 üncü maddedeki sürenin bitiminde baþlar. Ancak iþçinin iþ sözleþmesinin askýda kalmasý nedeniyle iþine gidemediði süreler için ücret iþlemez.

III- Zorlayýcý sebepler:

Ýþçiyi iþyerinde bir haftadan fazla süre ile çalýþmaktan alýkoyan zorlayýcý bir sebebin ortaya çýkmasý.

IV- Ýþçinin gözaltýna alýnmasý veya tutuklanmasý halinde devamsýzlýðýn 17 nci maddedeki bildirim süresini aþmasý.

Bu hükümler dýþýnda 4857 sayýlý iþ kanununa tabi iþçilerin hizmet akitlerinin:

1. Ýþveren tarafýndan bu Kanunun 25 nci maddesinin II numaralý bendinde gösterilen

sebepler dýþýnda,

2. Ýþçi tarafýndan bu Kanunun 24.ncü maddesi uyarýnca,

3. Muvazzaf askerlik hizmeti dolayýsýyla,

4. Baðlý bulunduklarý kanunla kurulu kurum veya sandýklardan yaþlýlýk, emeklilik veya

malullük aylýðý yahut toptan ödeme almak amacýyla; Feshedilmesi veya kadýnýn evlendiði tarihten itibaren bir yýl içerisinde kendi arzusu ile sona erdirmesi veya iþçinin ölümü sebebiyle son bulmasý hallerinde iþçinin iþe baþladýðý tarihten itibaren hizmet akdinin devamý süresince her geçen tam yýl için iþverence iþçiye 30 günlük ücreti tutarýnda kýdem tazminatý ödenir. Bir yýldan artan süreler için de ayný oran üzerinden ödeme yapýlýr.

Ýþçilerin kýdemleri, hizmet akdinin devam etmiþ veya fasýlalarla yeniden akdedilmiþ

olmasýna bakýlmaksýzýn ayný iþverenin bir veya deðiþik iþyerlerinde çalýþtýklarý süreler göz önüne alýnarak hesaplanýr.

 Ýþyerlerinin devir veya intikali yahut herhangi bir suretle bir iþverenden baþka bir iþverene geçmesi veya baþka bir yere nakli halinde iþçinin kýdemi, iþyeri veya iþyerlerindeki hizmet akitleri sürelerinin toplamý üzerinden hesaplanýr. Ýþyerinin devri veya herhangi bir suretle el deðiþtirmesi halinde iþlemiþ kýdem tazminatlarýndan her iki iþveren sorumludur. Ancak, iþyerini devreden iþverenlerin bu sorumluluklarý iþçiyi çalýþtýrdýklarý sürelerle ve devir esnasýndaki iþçinin aldýðý ücret seviyesiyle sýnýrlýdýr.

Ýþçinin emeklilik hükmünden faydalanarak kýdem tazminatýný alabilmesi için aylýk veya toptan ödemeye hak kazanmýþ bulunduðunu ve kendisine aylýk baðlanmasý veya toptan ödeme yapýlmasý için yaþlýlýk sigortasý bakýmýndan baðlý bulunduðu kuruma veya sandýða müracaat etmiþ olduðunu belgelemesi þarttýr. Ýþçinin ölümü halinde bu þart aranmaz.

Ayný kýdem süresi için bir defadan fazla kýdem tazminatý veya ikramiye ödenmez.

Kýdem tazminatýnýn hesaplanmasý, son ücret üzerinden yapýlýr. Parça baþý, akort, götürü veya yüzde usulü gibi ücretin sabit olmadýðý hallerde son bir yýllýk süre içinde ödenen ücretin o süre içinde çalýþýlan günlere bölünmesi suretiyle bulunacak ortalama ücret bu tazminatýn

hesabýna esas tutulur.

Ancak, son bir yýl içinde iþçi ücretine zam yapýldýðý takdirde, tazminata esas ücret, iþçinin

iþten ayrýlma tarihi ile zammýn yapýldýðý tarih arasýnda alýnan ücretin ayný süre içinde çalýþýlan

günlere bölünmesi suretiyle hesaplanýr.

(Deðiþik: 29/7/1983-2869/3 md.) 13 üncü maddenin (C) bendinde sözü geçen tazminat

ile bu maddede yer alan kýdem tazminatýna esas olacak ücretin hesabýnda 26 ncý maddenin birinci fýkrasýnda yazýlý ücrete ilaveten iþçiye saðlanmýþ olan para ve para ile ölçülmesi mümkün akdî ve kanundan doðan menfaatler de göz önünde tutulur. Kýdem tazminatýnýn zamanýnda ödenmemesi sebebiyle açýlacak davanýn sonunda hakim gecikme süresi için, ödenmeyen süreye göre mevduata uygulanan en yüksek faizin ödenmesine hükmeder. Ýþçinin mevzuattan doðan diðer haklarý saklýdýr.

Ancak, toplu sözleþmelerle ve hizmet akitleriyle belirlenen kýdem tazminatlarýnýn yýllýk miktarý, Devlet Memurlarý Kanununa tabi en yüksek Devlet  memuruna 5434 sayýlý T.C. Emekli Sandýðý Kanunu hükümlerine göre bir hizmet yýlý için ödenecek azamî emeklilik ikramiyesini geçemez.Kýdem tazminatý tavaný da buradan doðmaktadýr.

Ýþçinin ölümü halinde yukarýdaki hükümlere göre doðan tazminat tutarý, kanuni

mirasçýlarýna ödenir.

Kýdem tazminatýndan doðan sorumluluðu iþveren þahýslara veya sigorta þirketlerine sigorta

ettiremez.

                                               Av. ERKAN BUYRUK